Οι ελαιώνες της πεδιάδας δίνουν στο τοπίο μια ξεχωριστή ομορφιά. Η ελιά αποτελεί μια ακόμα κινητήριο δύναμη της οικονομίας του Δήμου Μινώα Πεδιάδας. Οι ελιές μαζεύονται με κόπο και μεράκι, και όσες δεν καταλήγουν ως βρώσιμες στο κρητικό τραπέζι, πηγαίνουν στα ελαιοτριβεία για να παραχθεί το χρυσάφι της Κρήτης, το ελαιόλαδο.

Πριν όμως από τα σύγχρονα ελαιοτριβεία, σε όλους τους οικισμούς της πεδιάδας είχαν δημιουργηθεί οι περίφημες φάμπρικες παραγωγής ελαιολάδου, που πλέον τις συναντάμε ερειπωμένες και αφημένες στον χρόνο. Τα λιοτρίβια, «φάμπρικες» στην Κρήτη, ήταν απλά πέτρινα κτίσματα με κεραμιδοσκεπή ή δώμα, συχνά με την κατοικία του ιδιοκτήτη στον πρώτο όροφο. Ανήκαν σε ιδιώτες, συνεταιρισμούς ή μοναστήρια. Η διαδικασία εξαγωγής του λαδιού ήταν επίπονη και γινόταν σε τρεις φάσεις: εκθλιψη, πιεστήριο και διαχωρισμός.

Το πρώτο στάδιο ήταν η σύνθλιψη του καρπού στη φάμπρικα. Οι φάμπρικες έχουν περάσει από δύο φάσεις εξέλιξης. Ο παλιότερος τύπος είχε μόνο μία μυλόπετρα, με ξύλινα εσωτερικά εξαρτήματα. Ο νεότερος τύπος εισήχθη στην περιοχή στις αρχές του αιώνα και ήταν μια φάμπρικα με τρεις ή τέσσερις πέτρες. Το σχέδιο της δεύτερης φάμπρικας ήταν περιπλοκότερο και με σιδερένια κινητά τεμάχια. Δούλευε πιο αποτελεσματικά και έτριβε τις ελιές σε ζύμη πιο γρήγορα.

Τα οικόσιτα ζώα – βόδια, μουλάρια ή άλογα – αποτελούσαν την κινητήριο δύναμη της φάμπρικας. Η μυλόπετρα ήταν δεμένη με ξύλινα εξαρτήματα στο κάτω άκρο ενός κάθετου άξονα, το «αξόνι», που γύριζε μέσα σε μια λεκάνη, το «αλώνι», στρωμένη με ελιές. Το αξόνι ήταν συνδεδεμένο με ένα οριζόντιο ξύλο, τον «ζυγό», στην έξω άκρη του οποίου είχε ζευτεί κάποιο ζώο. Με την κίνηση του ζώου γύρω από τη λεκάνη, η πέτρα κυλούσε πάνω από τις ελιές και τις έκανε πολτό.

Στο δεύτερο στάδιο, πίεζαν τον πολτό σε μια πρέσα, με μια βίδα — αρχικά ξύλινη, και αργότερα σιδερένια. Έβαζαν τον πολτό σε σακιά, και τοποθετούσαν 5-7 από αυτά, το ένα πάνω στο άλλο, στη βάση της πρέσας. Τα πίεζαν τρεις φορές με μυϊκή δύναμη, περιστρέφοντας τη βίδα με ένα ξύλινο δοκάρι. Με την πρώτη απόσταξη έβγαινε το «άδολον» ή παρθένο λάδι. Στη δεύτερη και την τρίτη απόσταξη, έριχναν καυτό νερό πάνω στα σακιά για να βγει το υπόλοιπο λάδι, το οποίο μάζευαν σε δοχεία.

Πηγή: Δήμος Μινώα Πεδιάδος