Το Υπουργείο Πολιτισμού αποκαθιστά τον Νερόμυλο στον αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας και προχωρά στην επανάχρησή του ως ανοικτό μουσείο. Η παρέμβαση, μέσω της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηρακλείου, εντάσσεται στο ευρύτερο πρόγραμμα αποκατάστασης και ανάδειξης του ρωμαϊκού συγκροτήματος του Ωδείου και της αναβάθμισης των υποδομών του επισκέψιμου χώρου.

Στόχος είναι η βιωσιμότητα των μνημείων και η ενίσχυση της προσβασιμότητας για όλους τους επισκέπτες. Το έργο της αποκατάστασης χρηματοδοτείται από το Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Κρήτη» – ΕΣΠΑ 2021–2027.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε:

«Η αποκατάσταση του νερόμυλου και η λειτουργική του ένταξη στον επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας εντάσσεται στο πρόγραμμα συντήρησης, ανάδειξης και βελτίωσης των υποδομών, που υλοποιεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηρακλείου.

Στόχος μας είναι η επανάχρηση του Νερόμυλου ως ανοικτού μουσείου, αφιερωμένου στην προβιομηχανική κληρονομιά του τόπου, με τεκμήρια από γραπτές πηγές και προφορικές μαρτυρίες για τη λειτουργία του συγκροτήματος, καθώς και αναφορές σε αντίστοιχα συγκροτήματα της ευρύτερης περιφέρειας.

Με τον τρόπο αυτό ενισχύουμε την επισκεψιμότητα του χώρου, προσφέροντας στους επισκέπτες μια ολοκληρωμένη εμπειρία ιστορίας και πολιτισμού.

Ο Νερόμυλος βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το Ρωμαϊκό Ωδείο και τη “Μεγάλη Επιγραφή”, με την ανακάλυψη της οποίας συνδέεται άμεσα. Το 1857, η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών βρήκε εντοιχισμένη στον νερόμυλο – των Παναγιώτη και Μανόλη Κουριδάκη – την πρώτη λιθόπλινθο της “Μεγάλης Επιγραφής”, η οποία σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο του Λούβρου.

Ο Νερόμυλος λειτουργούσε έως και τα μέσα του 20ού αιώνα. Το 1911, η πορεία του ανοικτού αγωγού τροποποιήθηκε, ώστε να απομακρυνθούν τα νερά που έρεαν επάνω στο Ωδείο.

Το οικόπεδο στο οποίο βρίσκεται απαλλοτριώθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού την περίοδο 2004–2009, ωστόσο το κτήριο δεν είχε ενταχθεί λειτουργικά στον αρχαιολογικό χώρο και δεν είναι σήμερα επισκέψιμο από το κοινό».

Η ακριβής χρονολόγηση του νερόμυλου – ή μύλος του Σαβουϊδάκη – δεν είναι σαφής. Τα λίθινα γλυπτά στο γείσο του υδατόπυργου και στο υπέρθυρο της εισόδου είναι νεότερα και χρονολογούνται περί τα μέσα του 19ου αιώνα.

Το συγκρότημα περιλαμβάνει όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός παραδοσιακού νερόμυλου:

• τη στέρνα,

• το Γλυκάτο (ή μυλαύλακο),

• τον Υδατόπυργο (πηγάδι),

• το κυρίως κτίσμα – εργαστήριο – με τον μηχανισμό,

• τον υπόγειο χώρο του ζού(ρ)γιο,

• καθώς και δύο μικρά συνοδά δωμάτια.

Η εγκατάσταση περιλαμβάνει χωμάτινη στέρνα, συνδεδεμένη με τον πετρόχτιστο ανοικτό αγωγό Γλυκάτο, που οδηγεί το νερό προς τον Υδατόπυργο. Ο αγωγός διαθέτει τοξωτό άνοιγμα για την απορροή των ομβρίων υδάτων.

Ο Υδατόπυργος είναι λιθόκτιστη κατασκευή, η οποία στενεύει προς πέτρινη υποδοχή με κυκλική οπή, ώστε το νερό να διοχετεύεται υπό πίεση στο ζούριο, τον υπόγειο χώρο κάτω από το κύριο δωμάτιο του μύλου, όπου βρίσκονται τα ξύλινα εξαρτήματα μετάδοσης της κίνησης.

Το κυρίως κτήριο είναι λιτό και αποτελείται από τον χώρο αναμονής – με γωνιακό τζάκι και πιθανώς πεζούλια – και το εργαστήρι του μύλου, όπου πραγματοποιούνταν η διαδικασία άλεσης του καρπού.

Σήμερα όλα τα κτίσματα σώζονται ασκεπή και σε ερειπιώδη κατάσταση. Το εργαστήρι του μύλου ήταν ο χώρος από τον οποίο ο μυλωνάς κατηύθυνε ολόκληρη τη διαδικασία του αλέσματος.

Οι προτεινόμενες παρεμβάσεις στον περιβάλλοντα χώρο περιλαμβάνουν τη δημιουργία μικρού λιθόστρωτου μονοπατιού με αναβαθμούς (κλίμακες), καθώς και ήπιες διαμορφώσεις με ράμπες και χωμάτινα μονοπάτια, ώστε να επιτευχθεί η σύνδεση με τον αρχαιολογικό χώρο.

Προβλέπονται δύο σημεία σύνδεσης με τις διαδρομές των επισκεπτών, νότια και ανατολικά του συγκροτήματος, σύμφωνα με την αρχιτεκτονική μελέτη για τη βελτίωση των διαδρομών επισκεπτών και την προσβασιμότητα των ΑμεΑ στον αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας και τα μνημεία του.

Τα κτίσματα του συγκροτήματος, αν και αποτελούν δημόσιους χώρους συνάθροισης κοινού, εξαιρούνται από την υποχρέωση διαμορφώσεων για ΑμεΑ, καθώς το μικτό εμβαδόν κάθε κτίσματος είναι μικρότερο από 70 τ.μ.

Ωστόσο, έχει προβλεφθεί ώστε τουλάχιστον ένα κτίσμα να μπορεί να καταστεί προσβάσιμο στο μέλλον, σε περίπτωση που δημιουργηθεί διαδρομή πρόσβασης ΑμεΑ προς τον Νερόμυλο.

Δεν απαιτούνται υποστηρικτικές λειτουργίες (WC, εκδοτήριο κ.λπ.), καθώς το συγκρότημα του Νερόμυλου θα λειτουργεί ως αναπόσπαστο μέρος του επισκέψιμου αρχαιολογικού χώρου της Γόρτυνας.